muzyka muzyka
Według książeczki z 1888 roku,
spostrzeżenia nad roślinami na miejscu ich wyrastania są najlepszym sposobem zapoznawania się z botaniką.
Wielką pomocą w tym jest również odwiedzenie ogrodów botanicznych i oranżeryj oraz hodowanie roślin w doniczkach.
Ja osobiście polecam jeszcze wizytę w Bibliotece Botanicznej.
muzyka
Profesor Władysław Szafer, bez niego ten Instytut by nie istniał, prawda?
Tak,
proszę Panią, to jest jego pomysł,
jego idea, żeby te dwa instytuty funkcjonowały razem.
Oczywiście ta sala nie służy do badań naukowych.
Nie, tu znajdujemy się w tej chwili w centrum,
takim sercu Instytutu, w którym spotykamy się od 65 lat,
bo jak Pani wie,
Instytut powstał w 1953 roku.
Tutaj, proszę Panią, co tydzień są czwartki botaniczne,
znane czwartki botaniczne, na których wygłaszane są referaty bardzo interesujące i muszę Pani powiedzieć,
że nie mamy kłopotów z kworum na tych czwartkach,
bo jak Pani widzi,
tu wokół nas portrety,
które zapewniają nam publiczność,
między innymi na tych czwartkach.
Te nasze dwie jednostki bardzo współdziałają razem.
My mamy taką możliwość porozumiewania się i nie tylko w sferach naukowych,
ale mamy możliwość również korzystania z zasobów naszych materialnych.
I takim zasobem materialnym,
jak Pani tu widzi, są piękne starodruki,
które są w posiadaniu naszej biblioteki,
bo biblioteka, muszę Pani powiedzieć, też jest dziwna, jest wspólna.
Mamy wspólną bibliotekę, z niej wszyscy korzystamy.
I będziecie mogli Państwo,
będziecie mieli sposobność zobaczyć,
jak się pracuje, jak się wykorzystuje te stare,
pięknie wydane, wiekowe dzieła do pracy współczesnej i czy one mają jakąś użyteczność.
Także zapraszam Państwa do naszego Instytutu.
Bardzo proszę.
Fantastycznie.
W takim razie chodźmy.
Na świecie jest wielka mnogość roślin.
To jest wiele set tysięcy gatunków.
Żeby można było pracować później z tymi roślinami,
trzeba w jakiś sposób rośliny posystematyzować.
Były różne pomysły,
ale jak dotychczas najlepszym pomysłem było dzieło Karola Linneusza.
Jest to dla nas osoba tego typu,
jak w astronomii bym powiedziała,
Mikołaj Kopernik.
To jest jego oryginalne wydanie z 1753 roku,
specjes plantarum, w którym Karol Linneusz opisał,
jak należy systematyzować rośliny.
W Polsce na podstawie systema plantarum zostało napisane przez księdza Krzysztofa Kluka dykcjonarz roślinny.
Jak tutaj jest napisane,
że jest to podłóg Linneusza zostały opisane te rośliny.
W tym dykcjonarzu jest umieszczonych 1536 gatunków roślin.
Dzisiaj w naszym kraju jest opisanych,
że mniej więcej jest 2200-2300 gatunków roślin.
Czyli bardzo wiele gatunków ujął w swojej książce Krzysztof Kluk.
Jemu zawdzięczamy określenia takie jak kwiatostan,
jak ogonek liściowy, jak szypułka,
jak dno kwiatowe.
Nie przyjęło się może jego tylko jedno z określeń guzik kwiatowy,
co dzisiaj oznacza po prostu zalążnię.
Pani profesor, ja widzę taki błysk w pani oku,
kiedy patrzy pani na te książki,
że mogę się założyć,
że one są tak pani bliskie jak członkowie rodziny.
ale zwykle w rodzinie bywa tak,
że się jednak kogoś darzy największym uczuciem.
Czy któraś z tych książek jest najbardziej pani bliska?
To
ten piękny XVI-wieczny zielnik
Hieronima Bocca, czyli Tragusa.
Po pierwsze ogromna metafizyka czasu,
bo to wydanie 1580 rok,
więc książka, w której energię czytelników,
badaczy w jakiś sposób się kumulują.
Jest ogromna metafizyka tej książki,
ale też mam osobiste wspomnienie z nią związane.
Jak byłam młodym doktorantem w Instytucie Botaniki,
jak przychodziłam do pani profesor Diakowskiej, Jadwigi Diakowskiej,
która była twórczynią i kierownikiem biblioteki,
to jak miała dobry humor,
to wtedy otwierała szafę biblioteczną zamkniętą na klucz i wyciągała starodruki.
Zawsze na początku był ten Hieronim Bocca jako szczególnie cenna księga, cenne renesansowe dzieło.
Wyróżniała ją ze względu na jej formę,
na ilustrację, na rok wydania?
Czy były też inne przyczyny?
Piękne ilustracje, proszę zobaczyć przy niektórych roślinach całe scenki rodzajowe,
ilustrujące jakieś wykorzystanie jakiegoś gatunku.
Ale nie tylko piękne ryciny.
Boc to był jeden z tak zwanych ojców niemieckiej botaniki.
On nie tylko komentował starożytnych,
bo w tym czasie tak głównie robiono,
to znaczy Dioskorydesa czy Teofrasta,
ale on również obserwował rośliny w naturze.
A najbardziej zabawną rzeczą związaną z tą książką jest to,
że jako solidny badacz
postanowił sprawdzić słuszność legendy o kwiecie paproci.
Wiemy, że paproć nie wytwarza kwiatów,
już wiedziano o tym od czasów starożytnych,
ale wiedział też z ludowych legend,
że podobno w noc świętojańską się pojawia przy zachowaniu odpowiedniego rytuału.
Więc wraz z grupą znajomych postanowili ten rytuał zachować i o północy poszli pod wielki okaz paproci,
rozłożyli tam białe prześcieradło i co się stało, począsali jeszcze,
pomagali tej roślinie, żeby ten kwiat paproci uroniła wspaniały, świetlisty,
ale okazało się, że tylko zarodniki się posypały.
I stąd wysłanał bardzo rozsądny,
jak na owe czasy,
pomysł,
że zarodniki to są takie nasiona paproci.
Oczywiście to nie było prawdą,
ale w każdym razie służyło to w jakimś sensie do rozmnażania.
Pani profesor, a ja zauważyłam jakieś dziwne postaci.
Co robią tutaj ci ludzie?
Ta grupka ludzi jest w czasie święta winobrania przedstawiona i widać,
że spożyli jednak trochę wina,
bo jeden z tych ludzi
właśnie już leży pod
winnym drzewkiem.
Odczuwa efekty winobrania.
A pozostali?
Jeden z pozostałych zakrywa sobie oczy,
żeby tego nie widzieć.
Czyli to jest taki efekt dydaktyczny także,
tak?
Tak, a to wynika z tego, że dzielnikarze spisywali
wiele przesądów
i wiele zwyczajów związanych z roślinami.
Oni, mówiąc dzisiejszym językiem, wychodzili w tłum i robili ankiety ustne na temat stosowania roślin.
Coś niesamowitego.
A to jest dla nas dzisiaj fascynujące,
że ta dawna wiedza etnobotaniczna jest tutaj udokumentowana i my dzisiaj możemy ją analizować.
A potem, żeby było prościej, robili coś w rodzaju takiego jakby komiksu,
tak?
Tak, tak.
No, żeby to miało takie dydaktyczne znaczenie.
Niektóre te sceny są takie dość kontrowersyjne,
bym powiedziała.
Tak, dosyć drastyczne.
A tutaj jest przedstawiony efekt
spożywania niedojrzałych fik,
które właśnie te
wysoce przeczyszczające działają.
Po pierwszym wielkim dziele Krzysztofa Klucha,
który spisał wszystkie gatunki roślin na obszarze Polski,
musimy przejść do dwóch kolejnych badaczy,
którzy również stosowali system Linneusza,
niestety o zbieżnym nazwisku.
Dlaczego niestety?
Dlatego,
że oba nazwiska są takie dość dla nas dzisiaj dziwne,
ponieważ to są nazwiska litewskie,
Jundził i dzieło Józefa Józiła jest często przypisywane Stanisławowi Bonifacemu Józił.
Pracowali w tej samej dyscyplinie,
byli profesorami botaniki, natomiast dla nas przyrodników,
botaników, ważniejsze jest znacznie dzieło Józefa Józiła.
Nie tylko dlatego, że tam jest prawie dwukrotnie więcej gatunków roślin opisanych,
ale przede wszystkim istnieje dokumentacja.
Mamy tutaj opisane, gdzie te rośliny zostały zezbrane,
kiedy, jaki jest ten gatunek.
Te rośliny niedługo będą miały już 200 lat.
200 lat?
Taka zasuszona roślina może przetrwać 200 lat?
Tak,
roślina zasuszona może tyle przetrwać,
jeżeli była przechowywana w odpowiednich warunkach.
A myślę, że zarówno sam właściciel tego zielnika,
jak i jego córka Maria,
która przekazała zielniki do Krakowa,
do Akademii Umiejętności, dbała o spuściźnie po swoim ojcu.
I później my w tej chwili bardzo pieczołowicie przechowujemy ten zbiór i pokazujemy go tylko specjalnym gościom.
A to bardzo nam jest zimowe.
Tutaj są zachowane zarówno oryginalne arkusze zielnikowe z zapiskami.
Ten zielnik jest niesłychanie ważny,
dlatego że zawiera około ponad 2300 roślin,
ale tutaj w tym zielniku to są nie tylko zbiory Józefa Jądziła,
tu są także częściowo zbiory właśnie poprzednika o tym samym nazwisku,
ale także jeden arkusz chociażby Aleksandra Humboldta.
Kilkadziesiąt arkuszy pochodzących z wyprawy Jamesa Cooka.
Willibalda Bessera, który był profesorem liceum Krzemienieckiego,
też jest kilka jego tutaj arkuszy.
Także jest to zbiór bezcenny i właściwie jeden z zielnicznych,
który dotrwał do współczesnych czasów.
Panie profesorze, mogę zamknąć te drzwi?
Ależ oczywiście, proszę.
Znaczy nie, nie, bo to jest trzeba tutaj.
A, jest tutaj taki trik.
To jest prosta konstrukcja,
bo inaczej to by jeździłem.
A co pan trzyma w tych tysiącach teczek?
To są wyniki pana badań?
Nie,
to są materiały, na których prowadzę badania,
czyli zgromadzone okazy zielnikowe,
wysuszone okazy, konkretnie mchów.
To jest przedmiot
moich badań.
I to są takie saszetki?
To są kopertki, w których jeszcze w razie potrzeby są mniejsze kopertki,
a tu się znajduje okaz zielnikowy,
który będzie badany.
W razie konieczności trzeba zawsze wracać do takich materiałów.
O, tutaj jest ładniejszy okaz,
pełny z puszkami, czyli z porogonami, które są takim odpowiednikiem kwiatków.
I jeszcze z ziemią.
I z, no to musi być,
bo on rośnie na ziemi z podłożem.
Panie profesorze, a te książki, które pan przygotował, też są przydatne podczas pana pracy?
One są nie tylko przydatne,
ale bardzo przydatne i mają podstawowe znaczenie,
bo akurat ten gatunek
został po raz pierwszy opisany w tym właśnie dziele z 826 roku.
I żeby poprawnie zinterpretować, ustalić jego synonimy,
w miejscach, gdzie po raz pierwszy został znaleziony i opisany,
no tu jest jego pierwszy opis,
pierwsze zauważenie przez człowieka.
A jak się pisze taką książkę?
Naukowiec idzie do lasu,
wchodzi na drzewa, zagląda pod krzaczki?
No, zbieranie mchów, czy innych roślin, no to jest właśnie taka praca terenowa.
Idzie się, zbiera się.
Teraz znaleźć w Europie mech nowy dla nauki,
to jest trudno.
Aczkolwiek nie jest to niemożliwe i niechwalący się po prostu tutaj,
no gdzieś z 10 gatunków nowych dla Europy udało mi się opisać.
Ta ogromna księga jako jedyna spośród tych,
które Pani przygotowała, ma nazwę po polsku.
Zielnik.
Tak,
zielnik Szymona Syreńskiego, czyli Syreniusza, bardzo sławne dzieło.
To był profesor Uniwersytetu Krakowskiego,
bardzo dobrze wykształcony, m.in.
na Uniwersytecie w Padwie.
I to jest
książka napisana w całości po polsku?
Tak,
to jest książka napisana w całości po polsku.
Gdybym, będąc kobietą, chciała się zajmować nauką,
to musiałabym wykazać ogromny hart ducha i pewną taką awanturniczość,
tak jak w literaturze Georges Saint,
która się przebierała w męskie stroje,
żeby móc sobie swobodnie chodzić.
Właśnie to chciałam powiedzieć,
że być może też musiałaby się Pani przebrać.
No właśnie.
Kilkanaście milionów lat temu tak wyglądały okolice centralnej Polski i elektrowni w Bełchatowie.
A wiemy to dlatego,
że mniej więcej rok temu Grzesiek znalazł w Bełchatowie taki dziwny kamień.
Czy to na pewno kamień?
Nie, to jest drewno zmineralizowane,
jest to skamieniałe drewno.
Jest bardzo ciężkie.
No, ja potwierdzam.
Brudzi też ręce.
Czy to jest to,
czym palimy w piecach,
albo czym nie powinniśmy palić w piecach?
Nie, to się nie nadaje do palenia w piecach.
Nadaje się za to bardzo dobrze do badań naukowych.
W piecach możemy palić czymś innym i tu mamy przykład takiego czegoś innego.
To jest inne drewno.
Ono ma tyle samo lat,
jest z tego samego miejsca,
ale ono nie jest skrzemionkowane,
nie jest skamieniałe.
No dobra, ale my w zasadzie mieliśmy rozmawiać o książkach.
Co w takim razie przygotowałeś dla nas?
Tutaj przygotowałem starodruki.
Starodruki dotyczące kopalnych roślin, skamieniałych roślin.
Starodruki,
których autorami są Polacy.
Tu jest traktat Historia Naturalis,
traktat w języku łacińskim,
którego autorem jest ojciec Gabriel Żączyński,
jezuita.
Traktat ten powstał w roku 1721 i proszę zwrócić uwagę,
zaczyna się od Fosilibus,
zaczyna się od Skamielin.
Traktat ten był podręcznikiem używanym w szkołach jezuickich i w szkołach zakonu Piarów w XVIII wieku.
W XVIII wieku jezuici i Piarzy uczyli się o skamieniałościach?
Tak, uczyli się o skamieniałościach.
Co więcej,
poglądy przedstawione zarówno u ojca Żączyńskiego,
jak i w książkach księdza Kluka,
to są również książki z XVIII wieku.
W tych książkach poglądy na temat pochodzenia skamieniałości roślinnych były zbliżone do współczesnych,
co jeszcze w tamtych czasach,
jeszcze w XVIII wieku niekoniecznie było jasne.
Wielu autorów uważało,
że skamieniałości roślinne są na przykład emanacją gwiazd,
wybrykami natury czy roślinami,
które wykiełkowały w skałach,
ale nie zdołały w pełni się rozwinąć.
Przechowanie zielników dwustuletnich jest ewenementem,
ponieważ takich możliwości było niewiele.
W czasach wcześniejszych, ale także i w XIX wieku i nieco później stosowano inny typ zielników,
czyli zielniki tak zwane,
jak my mówimy, malowane.
Artysta malował tutaj rośliny w całości,
czyli tak jak potrzeba zachować i korzenie,
i łodygę, i nasiona, i różne inne części roślin,
które są potrzebne do tego,
żeby określić przynależność systematyczną roślin.
Te zielniki były także i wyglądały w ten sposób,
były po prostu nie malowane, tylko rysowane.
Takich zielników tego typu mamy bardzo dużo.
A teraz zostawiamy te najstarsze zielniki i przechodzimy do czegoś młodszego, tak?
Tak, bo to jest już album z pierwszej połowy XIX wieku, Plante Medicinales.
Plante Medicinales, czyli rośliny lecznicze.
Ale proszę zwrócić uwagę, jak
wysoki poziom jest kolorowania tych poszczególnych gatunków.
Przepiękne są te ilustracje,
fantastycznie na wysokim poziomie zrobione.
A taką książką można się było pochwalić przed przyjaciółmi?
Fajnie, jak ona stała na półce gdzieś w salonie, załóżmy?
Tak, tak.
Istniał specjalny typ publikacji,
które zaczęto wydawać w XVII wieku,
tak zwane florilegia.
To były po prostu same obrazki roślin malowane przez wybitnych artystów,
tak żeby pan domu czy pani domu mógł się pochwalić,
że miał takie wspaniałe rośliny.
Prestiż, tak?
Tak.
A dzisiaj się wydają takie albumy?
Wydaje się, tylko w krajach bogatych albo w krajach,
które rozumieją znaczenie nauk przyrodniczych,
gdzie są specjalne serie wydawnicze reprintów różnych rozmiarów.
Na przykład z takiego dużego zielnika wydaje się jakąś taką kieszonkową formę i to się sprzedaje jako gadżet w ogrodzie botanicznym.
Bardzo dobry pomysł.
Osiemnastowieczna książka i nowoczesne laboratorium,
ale taki widok nikogo nie dziwi w tym instytucie.
Pan korzysta z takich starych książek,
chociaż ma pan taki sprzęt.
Każdy,
czy botanik, czy mykolog powinien sięgnąć do pierwszego,
najbardziej takiego kompletnego opisu danego gatunku.
I do tego są potrzebne te stare książki.
Właśnie.
Mamy obowiązek.
To nie tylko, że to jest jakaś fantazja,
ale to jest obowiązek.
Każdy z nas musi dotrzeć do tego najstarszego opisu.
I dopiero wtedy można właściwie opisywać gatunki.
Pan tutaj w laboratorium hoduje też jakieś organizmy?
Tak.
To są grzyby, które są wyizolowane z mieszkań w Krakowie,
z różnych mieszkań.
To, co żyje w mieszkaniu w Krakowie, to tutaj widać.
Oczywiście wszystkie są chorobotwórcze,
które tutaj są.
Ta rodotorula też.
Dlatego, że ona akurat żyje w paznokciach.
I nie tylko oczywiście w glebie,
ale również właśnie w paznokciach.
Panie profesorze, strach się bać.
A w jaki sposób dzisiaj przechowywane są zielniki?
No,
dzisiaj mamy bardzo nowoczesny system szaf tak zwanych kompaktowych,
które nam dają znacznie więcej miejsca niż normalne, standardowe przechowywanie.
Czyli na jakichkolwiek innych półkach.
Każdy może do środka,
do tych materiałów zajrzeć.
O ile zachowa oczywiście pewne warunki oglądania takich roślin.
Przekładamy to oczywiście w ten sposób,
starając się, otwieramy tą kartę,
starając się nie uszkodzić roślin.
Teraz,
jeżeli będziemy chcieli
przenieść tą roślinę i popatrzeć na jakąś kolejną składkę,
bo przeglądnęliśmy już to wcześniej, to musimy podłożyć
tą tekturkę i przenieść to w pozycji takiej.
W bezpieczne miejsce.
Tak.
W bezpieczne miejsce obok.
I wtedy dopiero możemy rozpocząć przeglądanie dalej.
I za każdym razem musi być podłożona taka tekturka,
ponieważ rośliny suche są niesłychanie wrażliwe na po prostu łamanie.
I postępujemy tak z każdą składką zielnikową,
z którą mamy do czynienia.
Za każdym razem przekładamy ją właśnie na tej tekturce.
Mówiła Pani o kieszonkowych reprintach sprzedawanych w ogrodach botanicznych,
no ale to na pewno nie jest taki pocketbook, prawda?
Więc trudno nazwać ten ogromny album pocketbookiem.
To jest album roślin australijskich rodzaju Banksia.
Joseph Banks,
XVIII i XIX wieczny botanik związany z ogrodem botanicznym w Kew,
który uczestniczył w pierwszej wyprawie Kukal,
gdzie eksplorowano m.in.
Australię i tam zebrano mnóstwo nowych gatunków.
To oczywiście nie jest oryginał, tylko reprint.
Oryginały tych wspaniałych obrazów przechowywane są
w Muzeum Ogrodu Botanicznego w Kew.
Nasza biblioteka dostała w darze numerowane egzemplarze.
Dostaliście za jakieś zasługi?
To znaczy za dowód uznania,
że ta biblioteka tutaj istnieje,
jest taką książnicą botaniczną bardzo ważną w tej części Europy.
Muzyka